Smelltu á
myndina til að stækka hana
Lestrarskólinn
Lestrarnámskeið
I
Námskeiðið stendur í átta
vikur. Kennt er fjóra daga í viku,
hálftíma í senn. Kennt verður annars vegar frá kl. 8.00 til 8.30 og hins vegar frá 8.30 til 9.00. Fjögur
til sex börn eru saman í hópi.
Námskeiðið kostar kr. 25.000. Innifalið
eru kennslubækurnar: Hljóð og
stafir-lestur, skrift, réttritun og Hljóð
og stafir-æfingar.
Námið er ætlað forskólabörnum
frá fjögurra ára aldri. Það
hentar líka vel skólabörnum
sem hafa ekki náð sér á
strik í lestri.
Farið er yfir allt námsefni fyrsta
bekkjar í lestri. Mjög mikil áhersla
er lögð á greiningu hljóða
í orðum. Foreldrar fylgjast með
og læra kennsluaðferðina. Gert er
ráð fyrir að börnin æfi
sig lítillega heima.
Næsta námskeið verður 15. janúar til 8. mars 2007.
Lestrarnámskeið
II
Þetta námskeið er ætlað
börnum sem þekkja bæði stafi og hljóð málsins. Samt hafa þau ekki náð neinum teljandi tökum á lestrinum. Þetta eru börn sem, samkvæmt umsögn kennara, sérfræðinga og annara sem hafa athugað börnin á einn eða annan hátt, til dæmis með greiningu á því sem oftast gengur undir nafninu lesblinda (dyslexia).
Ekki hefur verið ákveðið hvenær næsta námskeið verður haldið.
Einkakennsla
Bæði fullorðnir og börn geta
fengið einkakennslu í lestri. Vitað
er að allir sem eru á annað borð
talandi geta lært að lesa, sbr. lýsingu á kennslufræði - skólastefna Helgu. Seinlæsir, nær ólesandi og öðrum sem eru ekki ánægðir með lestrarfærni sína. Allt þetta fólk getur með réttri þjálfun bætt sig mjög mikið.
Samkvæmt mjög traustum upplýsingum, sérstaklega í bók Diane McGuinness, sálfræðiprófessors: Why Our Children Can't Read And What We Can Do About It, útg. 1997, tekur ekki nema um það
bil 30 klukkustundir að læra að
lesa. Hins vegar er það staðreynd að 15-20% fólks þarf lengri tíma, allt að 60-100 klst. til að ná tökum á lestri. Samt er ekki rétt að tala um neins konar "afbrigði" varðandi þetta fólk, því þarf að kenna á sama hátt og hinum fyrrnefndu. Það sem kallast almenn greind hefur ekkert með þetta að gera.
Klukkustund í einkakennslu kostar 4.000 krónur. Oftast koma nemendur til kennara tvisvar í viku hálftíma í senn.
Hvernig á að kenna
lestur?
Þetta er námskeið í lestrarkennslu.
Kennt er í tvær vikur, þriðjudaga
og fimmtudaga kl. 20.00 til 22.00. Samtals eru
þetta átta klukkustundir. Námskeiðið
kostar kr. 15.000. Innifaldar eru kennslubækurnar Hljóð og stafir-lestur (rauð bók), Hljóð og stafir-æfingar (græn bók) og
Leikur að lesa, en þar er að finna
nýjustu upplýsingar um lestur, lesblindu
og annað er snertir tengsl hljóða
og stafa.
Kennslan hentar bæði fagfólki
og almenningi.
Til grunnskóla og leikskóla
2004.
Frétt um nýjar
kennslubækur í lestri
Þegar ég stofnaði Lestrarskólann
í Kópavogi árið 2000
samdi ég kennslubókina Stafir og
hljóð 1A sem ég hef notað
síðan. Nú hef ég endurskoðað
þá bók í ljósi
reynslu og frekari þekkingar á því
hvernig lestur verði best kenndur. Nýja
bókin hefur orðið að tveimur
bókum og auk þess hef ég samið
þriðju bókina handa fólki
á öllum aldri sem gengur illa að
ná tökum á lestri. Bækurnar
sem komu út 30. apríl sl. heita:
1. Hljóð og stafir - lestur, skrift,
réttritin,
2. Hljóð og stafir - æfingar
3. Lestrarátak.
Tvær fyrrnefndu bækurnar eru handa
þeim sem eru að hefja lestrarnám
en Lestrarátak er handa börnum og
fullorðnum sem þurfa að þjálfa
betur lestur og réttritun.
Reynsla mín sem lestrarkennari undangengin
fjögur ár rennir stoðum undir
þá tilgátu að lærðir
og leikir hafi almennt ekki gert sér nógu
glögga grein fyrir því hvað
lestur er flókin athöfn og hversu
vandasöm kennslan er. Sjálf var ég
barnakennari í 15 ár, kenndi hljóðlestur
og taldi mig gera vel. En þá vissi
ég ekki það sem ég veit
nú, meðal annars að allir byrjendur
í lestri eru í raun „lesblindir".
Þeir víxla stöfum, lesa afturábak,
greina ekki einstök hljóð í
orðum, ná ekki að greina sundur
samhljóð og sérhljóð,
heyra ekki mun á mörgum sérhljóðum,
sérstaklega tvíhljóðum
og rugla saman skyldum samhljóðum,
svo sem P og B. Góð lestrarkennsla
felst í því að æfa
börnin nógu vel í öllum
þessum þáttum. Sé það
gert er líklegt að fáir þurfi
að glíma við alvarlega lestrarerfiðleika
í framtíðinni.
Bækur mínar eru samdar með þessa
vitneskju að leiðarljósi. Byrjendabækurnar
eru tvær og notaðar samtímis.
Æfingar eru margar og reyna á allt
í senn; hljóðgreiningu, skrift
og réttritun. Kennsluleiðbeiningar
fyrir Hljóð og stafi (rauðu og
grænu bækurnar) eru á Netinu:
www.skolihelgu.is. Leiðbeiningar fyrir Lestrarátak
(bláu bókina) eru í formála
hennar. Einnig er velkomið að hringja
eða skrifa.
Helsta fræðibókin sem ég
hef stuðst við í starfi mínu
og gerð bókanna heitir: Why Our Children
Can't Read - And What We Can Do About It. Hún
er eftir sálfræðiprófessorinn
Dr. Diane McGuinness og kom fyrst út 1997.
Þessi bók ætti að vera
skyldulesning allra lestrarkennara.
Ég gef bækurnar út sjálf.
Þær kosta hjá mér kr.
900 eintakið án/vsk. Séu keyptar
30 bækur eða fleiri í einu er
veittur 15% afsláttur frá innkaupsverði.
Auk þess veiti ég ókeypis
kennsluráðgjöf hvar sem er á
landinu sé greitt fyrir ferðir mínar
og uppihald.
Lestrarkennsla Helgu Sigurjónsdóttur
Kennsluleiðbeiningar
1. Inngangur.
Hugmyndin að kennslu minni á sér
langan aðdraganda. Fyrir um 30 árum
benti Guðrún Sveinsdóttir, samkennari
minn í Kópavogsskóla mér
á grein í blaði um lestrarkennslu
ungra barna. Þar sagði að gott væri
að kenna ungum börnum heiti stafanna,
rétt eins og heiti á öðrum
hlutum sem þau lærðu á
máltökuskeiðinu. Ég las
greinina, tók mark á henni og hóf
að kenna tveggja ára syni mínum
stafi. Guðrún átti son lítið
eitt eldri en minn og var hún þegar
farin að kenna honum. Er ekki að orðlengja
þeð nema drengirnir urðu vel læsir
um þriggja til fjögurra ára
aldur.
Um svipað leyti hætti ég kennslu
í Kópavogsskóla þar
sem ég hafði kennt í 15 ár.
Hugmyndin um lestrarkennslu ungra barna hvarf
þó ekki úr huga mér.
Næstu ár viðraði ég
hana ítrekað við lærða
og leika, ekki síst leikskólakennara
af því að aðstaða til
lestrarkennslu er mun betri í leikskólum
en grunnskólum. Loks hlaut ég áheyrn,
skólastjóri Laufásborgar,
Jóhanna Thorsteinsson, kvað mér
heimilt að gera tilraun með lestrarkennslu
í skóla sínum haustið
1999. Ég lét ekki segja mér
það tvisvar og gerði drög að
skipulagi og kennsluáætlun fram til
jóla. Kennsla fimm ára barna hófst
18. október og stóð til 9. desember.
Kennt var fjóra daga í viku, hálftíma
í senn. Þetta féll í
mjög góðan jarðveg bæði
hjá foreldrum og börnunum sem voru
ellefu talsins. Eftir jól bættust
fjögurra ára börn í hópinn
og kennslu lauk 9. mars 2000. Þarna lagði
ég grunninn að lestrarkennslu minni
og kennslubók-unum sem komu út síðasta
dag aprílmánaðar 2004.
Lestrarskóli minn að Meðalbraut
14 í Kópavogi var stofnaður
13. janúar árið 2000. Kennslan
fer fram á átta vikna námskeiðum.
Kennt er fjórum sinnum í viku, hálftíma
í senn. Nemendur eru fjögurra og fimm
ára en kennslan er sniðin að þörfum
allra byrjenda í lestri. Foreldrar eru
með allan tímann og hjálpa til
við þjálfun barnanna í
skrift og lestri. Samhliða fá þeir
gagnlega fræðslu um hljóðfræði
málsins og hljóðkerfi þess
sem aftur eykur skilning þeirra á
eðli lestrar og lestrarkennslu. Þátttaka
foreldra er ekki forsenda kennslunnar en árangur
verður vitaskuld því betri þeim
mun meiri þjálfun sem börnin
fá í kennslu-stundum. Að fenginni
þessari reynslu af lestrarkennslu tel ég
einn kennara geta með góðu móti
kennt þremur til fjórum börnum
í einu.
Hvert lestrarnámskeið tekur átta
vikur og kennt er samtals 15-16 klukkustundir.
2. Kennslubækur og hljóðstöðumyndir.
Bókin Stafir og hljóð 1A, útg.
2000, var samin vegna kennslunnar í Laufásborg
og síðar í eigin skóla.
Hún er miðuð við hljóðlestrarkennslu.
Eins og nafnið bendir til var gengið út
frá stöfum og hljóð komu
í annað sæti. Frekari þekking
á hljóðkerfi málsins
og reynslan sem ég fékk með
eigin kennslu í fjögur ár,
olli því að ég tók
kennslu mína til gagngerðrar endurskoðunar.
Niðurstaðan varð sú að
hljóð málsins skyldu koma í
fyrsta sæti og tákn þeirra,
stafirnir, í annað. Endurskoðuð
bók varð að tveimur bókum
sem heita: Hljóð og stafir - lestur,
skrift, réttritun og Hljóð og
stafir - æfingar. Kennsluleiðbeiningarnar
eru miðaðar við þær bækur.
Ég hef notað hljóðstöðumyndir
Jóns Júlíusar Þorsteinssonar
frá upphafi, aðallega til að sýna
munnstöðu við myndun hljóðanna.
3. Innlögn hljóðs - hljóðgreining.
Kennt er frá hljóði að staf
en ekki öfugt. Hljóð málsins
eru raunveruleg, stafir eru tákn fyrir
þau. Hljóðin eru hvorki áþreifanleg
né sýnileg en stafirnir eru það.
Æskilegt er að kennarinn hafi þetta
alltaf í huga.
Kennarinn kynnir hljóðið sem á
að kenna með því að segja
það. Fyrst eitt og sér en síðan
sem fyrsta hljóð í stuttum orðum.
Börnin hlusta og reyna að greina viðkomandi
hljóð í orðunum og nefna
sjálf orð með sama hljóði.
Síðan á að segja nafn stafsins
sem táknar hljóðið. Ekki
er gott að láta börnin reyna að
greina nema fyrsta hljóð fyrr en nokkuð
langt er liðið á námskeiðið.
Byrjendur í lestri greina ekki hvert einstakt
málhljóð, allra síst
þegar sérhljóð fer á
eftir samhljóði. Þess vegna er
algengt að börn heyri fyrst í
stað ekki nema Ú í orðinu
mús og samstafan ka er ekki k + a heldur
ka í eyrum þeirra. Þegar börnin
hafa lært mörg hljóð byrja
ég gjarnan kennslustundina á upprifjun
hljóða. Segi til dæmis v-hljóðið
og spyr hvaða stafur eigi það eða
öllu heldur hvaða stafur tákni
það. Síðan M- hljóðið
og fleiri hljóð ef vill. Raunar er
gott er að rifja samhljóðin reglulega
upp með þessum hætti. Undir lok
námskeiðsins má reyna að
láta börnin greina tvö fyrstu
hljóð í orði.
Ég reyni að kenna börnunum muninn
á sérhljóðum og samhljóðum
og nota skilgreininguna: Sérhljóð
hafa hljóm og heita sama nafni og hljóðið.
Samhljóð hafa ekki hljóm og
heita ekki sama nafni og hljóðið.
Best er að minnast á muninn á
samhljóðum og sérhljóðum
af og til en gera ekki mikið úr skilgreiningunni.
Ég nota ekki mismunandi liti til að
tákna sérhljóð og samhljóð.
Hins vegar eru umslögin sem börnin láta
stafina í með mismunandi lit.
2. Stafurinn skrifaður.
Næst er stafurinn skrifaður. Kennt að
skrifa stafinn samkvæmt fyrirmyndinni í
Hljóð og stafir - lestur, skrift, réttritun.
Lögð er rík áhersla á
að börnin læri að draga rétt
til stafs. Villur skulu leiðréttar,
kennarinn má þó ekki vera
of smásmugulegur í leiðréttingum
sínum. Einnig á að leiðrétta
byrji börnin ekki í fyrstu línu
og fremst í línu. Ekki skal sleppa
börnum með slæmar fínhreyfingar
við skriftina heldur láta þau
skrifa eitthvað smávegis og auka kröfurnar
smám saman.
3. Lesið í bókinni Hljóð
og stafir - lestur, skrift réttritun.
Þegar börnin hafa skrifað tvær
línur, (eina með stórum staf
og aðra með litlum staf), lesa börnin
með hjálp kennara/foreldra textann
á síðunni. Þeim sem geta
lítið er hjálpað en ekki
sleppt við að reyna. Þar sem allt
að sex börn lesa samtímis er lögð
áhersla á að tala lágt.
4. Hljóð og stafir - æfingar.
Nú er tekið til við æfingabókina.
Börnin finna staf hljóðsins sem
verið er að kanna, draga hring um hann
og hvísla gjarnan hljóð hans
um leið. Æfingabókin hefur líka
þann tilgang að kenna börnunum
að vinna skipulega og þjálfa
lestraráttina. Fyrst í stað
lesa börnin aðeins eina til tvær
línur og jafnvel ekki nema eitt og eitt
orð. Eftir því sem færnin
eykst lesa þau alla blaðsíðuna.
5. Laus stafur.
Börnin fá staf dagsins og láta
hann í umslag. Samhljóðar fara
í eitt umslag og sérhljóðar
í annað. Þegar börnin hafa
lært í, s og i byrja þau að
mynda orð og samstöfur með lausu
stöfunum. Eftir því sem stöfunum
fjölgar og erfiðara verður að
nota þá sökum þrengsla
fara börnin að skrifa eftir upplestri
stafi og orð á blað.
Þetta svið kennslunnar er mjög
mikilvægt. Þarna gefst gott tækifæri
til þess að þjálfa markvisst
hljóðheyrn barnanna, til dæmis
með því að láta þau
skipta um stafi í orðum, víxla
stöfum o.s.frv. (Sjá líka æfingar
í Leikur að lesa).
6. Stafapróf.
Í lok tímans rifjar kennarinn upp
hljóðin sem búið er að
kenna með því að fletta spjöldum
með stöfunum. Fyrst í stað
eru aðeins sérhljóðar rifjaðir
þannig upp og spurt hvað stafirnir heiti.
Þegar allir sérhljóðar
hafa verið kenndir eru samhljóðar
rifjaðir upp á sama hátt og
spurt hvert sé hljóð þeirra.
7. Minnisþjálfun heima.
Foreldrar fá staf á blaði með
heim og þeir beðnir að æfa
hljóðin/stafina, til dæmis eins
og kennarinn gerir það í stafaprófinu.
8. Heimanám.
Mjög mikilvægt er að æfa
börnin heima. Þar sem námið
í Lestrarskólanum fer fram síðdegis
þarf að haga æfingunum eftir því
sem úthald þeirra leyfir. Sams konar
nám í leikskóla hentar börnum
mjög vel, svigrúmið þar
er meira en þegar börnin eru aðeins
hálftíma hjá kennara. En
hvar sem lestrarnámið fer fram kemur
að því að börnin þreytist,
verði leið og vilji jafnvel hætta
við allt saman. Þá reynir á
foreldra og kennara. Þeir þurfa að
finna leiðir til þess að koma börnunum
heilum yfir hina tímabundnu erfiðleika.
Launin eru takmarkalaus gleði yfir vel heppnuðu
námi.
9. Lokaorð
Mér finnst best að hafa kennsluna í
föstum skorðum eins og nú hefur
verið rakið. Hvert atriði tekur skamman
tíma og með því að
skipta kennslunni í ákveðna,
stutta þætti eiga börnin auðveldara
en ella með að halda athygli. Þó
að nemendur mínir séu fjögurra
og fimm ára á þetta allt eins
við um eldri börn.
Nær öll börn ná góðum
árangri á námskeiðinu,
þau sem gera það ekki þurfa
aðeins lengri tíma og frekari æfingu
í hljóðunum og tengingum þeirra.
Þeim gefst kostur á að taka námskeiðið
aftur, allt eða að hluta til. Að því
búnu standa þau jafnfætis börnunum
sem voru fljótari til í byrjun.
Hljóðin eru kennd í þessari
röð:
1. Í
Kennt Í og S og I kynnt til sögunnar.
Ég hef uppi hljóðstöðumyndirnar
Í, I og S. Lokið við Í í
báðum bókunum. Stafirnir Í
og S afhentir og settir hvor í sitt umslag.
Byrjað er strax að tengja saman tvö
hljóð með lausum stöfum og/eða
á töflu.
2. I
Kennt I. Þó að S sé á
undan I er gott að kenna það í
annarri kennslustund. Það gefur færi
á að nota Í og i til skiptis
og tengja stafina við S-ið. Lokið
við I í báðum bókunum.
Stafurinn I afhentur. Ég nota litla i til
þess að rugla ekki stafnum saman við
litla l. annars nota ég stóra stafi.
3. S
Kennt S. Kenndur tvöfaldur samhljóði.
Börnin fá annað S í því
skyni.
4. Y og Ý
Kennt Y og Ý. Eitt hljóð er
táknað með tveimur stöfum.
Stafir afhentir.
5. O
Kennt O og Ó kynnt til sögunnar. Eins
og með Í og I nota ég hljóðstöðumyndirnar
og hef O og Ó hlið við hlið.
Börnin sjá vel muninn á myndunum
og þá er þeim kennt um tvíhljóð;
þ.e.a.s. þegar eitt hljóð
er myndað úr tveimur hljóðum.
Tákn þess er samt einn stafur. Ég
hef líka S uppi á töflu, það
auðveldar að tengja nýju hljóðin
við samhljóð. Lokið við
O í tímanum. Ég er vön
að láta börnin fá bæði
O og Ó í þessum tíma.
6. Ó
Lokið við Ó.
7. L
Kennt L. Nýtt samhljóð kemur
til sögunnar. Gott er að hafa bæði
S og L á töflunni og tvo eða fleiri
sérhljóða, til dæmis Í
og O. Stafurinn L afhentur.
8. A
Kennt A og Á kynnt. Gott er að hafa
S og L á töflunni auk A og Á.
Á er tvíhljóð, sbr. O.
Afhentir stafirnir A og Á.
9. Á
Lokið við Á.
10. U
Kennt U. Hafa S og L uppi við til þess
að tengja við U. Stafurinn U afhentur.
11. AU
Kennt AU. Ég kenni AU þegar hljóðin
A og U hafa verið kenndir. Mikilvægt
er að æfa hljóðið vel
og hafa A og U uppi við til samanburðar
við myndina af AU. Muna að hljóðið
er samsett úr tveimur hljóðum
eins og önnur tvíhljóð
en að þessu sinni er það táknað
með tveimur stöfum. AU afhent.
12. Ú
Kennt Ú og stafurinn Ú afhentur.
13. M
Kennt M. Hafa U, AU og Ú til að máta
við M. Stafurinn M afhentur.
14. Og
Kennt orðið Og. Minna á hljóð
g-sins í bakstöðu.
15. N
Kennt N. Stafurinn afhentur. M og N eru lík
hljóð. Æfa þau vel.
16. E
Kennt E. Tengja vel við S, L, M og N. Stafur
afhentur. Fyrsta heimapróf lagt fyrir.
Eins og nafnið bendir til er það
tekið heima. Foreldrar segja mér síðan
hvernig gekk. Með heimaprófunum gefst
færi á að athuga hvað gengur
illa og æfa það vel við rólegar
aðstæður á heimavelli.
17. EI og EY
Kennt Ei og Ey. Tvíhljóð sem
er táknað með tveimur stöfum.
Æfa ásamt E. Stafir afhentir.
18. J
Kennt J og stafur afhentur. J er ekki venjulegt
samhljóð, það er mjög
líkt í-i en telst samt samhljóð.
19. É
Kennt É sem er tvö hljóð;
J og E. Stafur afhentur. Æfa þetta
hljóð mjög vel.
20. Æ
Kennt Æ sem er tvíhljóð,
samsett úr A og E en táknað
með einum staf. Hafa allar hljóðstöðumyndirnar
á töflunni. Stafur afhentur.
21. Ö
Kennt Ö og stafur afhentur. Muna að tengja
hljóðið við þau samhljóð
sem búið er að kenna.
22. R
Kennt R. Stafur afhentur. Annað heimapróf
lagt fyrir. Gæta vel að því
sem börnin ráða illa við og
æfa það betur.
23. F
Kennt F og V. Önghljóð þar
sem annað er fráblásið en
hitt raddað. Ég er vön að
æfa tengingar við bæði hljóðin
í þessum tíma. Þó
að hér sé talað um fræðiheitið
önghljóð er samt ekki rétt
að nota það þegar nemendur
er mjög ungir. Ég fræði
foreldra hins vegar um hljóðfræðina,
ekki síst myndun samhljóða.
Stafir afhentir.
24. V
Lokið við að kenna V. Þriðja
heimapróf lagt fyrir.
25. Þ og Ð
Kennt Þ og Ð. Önghljóð
þar sem annað hljóðið
er fráblásið en hitt raddað.
Æft á sama hátt og F og V.
Stafir afhentir. Ég nota aðallega ð
en ekki Ð.
26. H
Kennt H. Stafur afhentur. H er mjög raddlítið
hljóð, fræðiheitið er
raddbandaönghljóð. Fjórða
heimapróf lagt fyrir.
27. K
Kennt K og G. Þetta eru lokhljóð
þar sem K er fráblasið en G ekki.
Æfa vel muninn á þessu tvennu.
Einnig aðblásturinn þegar tvöfaldur
samhljóði er myndaður. Lok, lokk.
Stafir afhentir.
28. G
Lokið við G. Æfa vel g í
bakstöðu (sig) og innstöðu (saga).
Einnig tvöfalda samhljóða í
bakstöðu (sigg) og innstöðu
(Siggi). Fimmta heimapróf lagt fyrir.
29. P
Kennt P og B. Lokhljóð þar sem
P er fráblásið en B ekki. Athuga
vel tvöfalda samhljóða. Lap, lapp.
Stafir afhentir.
30. B
Lokið við B. Sjötta heimapróf
lagt fyrir.
31. T
Kennt T og D. Sami munur og á P og B. Tvöfaldur
samhljóði: sit, sitt. Stafir afhentir.
32. D.
Lokið við D.
33. Hv og kv
Kennt hv og kv. Sjöunda heimapróf
lagt fyrir.
34. X,Z,C,Q,W
Kennt X, Z, C, Q Og W. Stafir afhentir.
35. Lestraræfingar og próf.
Lokið við bækurnar eftir efnum og
ástæðum.
Handbækur:
1. Indriði Gíslason og Höskuldur
Þráinsson. Handbók um íslenskan
framburð. Rannsóknarstofnun Kennaraháskóla
Íslands. 1993
2. Kristján Árnason. Íslensk
málfræði, seinni hluti. Iðunn,
þriðja útgáfa 1983. Fyrsta
útgáfa 1980.
Upphaf lestrarskólans.
Þar sem ein helsta nýjung skólans er lestrarkennsla
barna á leikskólaaldri er ekki úr vegi að fara
um hana nokkrum orðum.
Aðdragandinn er orðinn nokkuð langur eða um 30
ár. Þá las ég grein um lestrarkennslu smábarna
eftir franska konu sem mig minnir að hafi verið
uppeldisfræðingur. Þar sagði að þeir fræðimenn,
sem hafa mótað stefnuna í kennslu ungra barna
á Vesturlöndum, hafi að öllum líkindum vanmetið
námshæfileika þeirra. Börnin séu mun móttækilegri
fyrir margvíslegt nám en fræðin segðu til um.
Til dæmis sé best að kenna börnum stafina um leið
og þau læra málið. Þá séu þau hvort eð er að læra
tugi nýrra orða á degi hverjum, nöfn á stöfum
séu því eins og hver önnur orð og ekki erfiðara
að læra þau og muna en önnur orð. Stafir séu að
vísu tákn fyrir hljóð en sýnilegir séu þeir engu
að síður í bók eða á blaði og meira að segja áþreifanlegir
þegar þeir hafa verið mótaðir í leir eða skornir
út í tré eða pappa.
Þetta var hreinn hvalreki á fjörur mínar. Ég var
um þær mundir kennari í barnaskóla, eins og skyldunámsskólinn
hét þá, hafði kennt í um það bil áratug og fylgt
í einu og öllu kennslufræðinni sem ég lærði í
Kennaraskólanum veturinn 1956 til 1957. Þar var
okkur nemunum kennt að ekki skyldi leggja neina
áherslu á að kenna börnum að lesa áður en þau
yrðu skólaskyld. Best væri að skólinn sæi um kennsluna
frá byrjun. Fræðileg rök fyrir þessari stefnu
voru tvenn. Með því að að fá börnin ólæs í skólann
væri ekki hætta á að tvær eða fleiri kennsluaðfer
yrðu notaðar við byrjendakennsluna og minni hætta
en ella yrði á því að reynt yrði að kenna ungu
barni lestur sem væri ekki tilbúið til þess vegna
þroskaleysis.
Þrátt fyrir hlýðni mína við þessa stefnu hafði
ég innst inni aldrei verið almennilega sátt við
hana. Sjálf hafði ég orðið læs fjögurra ára með
því að fylgjast með lestrarkennslu eldri systur
minnar og vissi af eigin raun hvað það var gott
og gefandi á allan hátt að verða læs svona ung.
Samt hafði ég látið undir höfuð leggjast að kenna
tveimur eldri börnum mínum að lesa fyrr en um
það bil sem þau urðu skólaskyld. En þegar hér
var komið sögu var yngsta barnið, drengur, að
verða tveggja ára. Ég beið því ekki boðanna, ákvað
að reyna aðferðina á barninu og hóf kennsluna
samstundis í eldhúsinu heima hjá mér á Hrauntungu
97 í Kópavogi.
Eins og við var að búast var kennslustofan ekkert
til að hrópa húrra fyrir og kennslutæki hvorki
mörg né margbreytt. Skólaborðið var matborðið
í eldshúskróknum og kennslutækin hvítt, línustrikað
blað, blýantur og nokkrir litir. Fyrsti stafurinn
sem ég kenndi drengnum var G af því að það var
stafurinn hans. Hann heitir Gísli að fyrra nafni.
Ég skrifaði stafinn á blaðið með blýanti, sagði
honum að þetta væri stafurinn hans og hann héti
G. Ég endurtók nafnið nokkrum sinnum og lét drenginn
hafa það eftir mér. Síðan skrifaði ég stafinn
á lítið blað og festi á hurðina á ísskápnum. Það
sem eftir lifði dags benti ég af og til á stafinn,
sagði nafn hans og spurði hvað stafurinn héti.
Daginn eftir hélt ég áfram með sama staf en reyndi
jafnframt að fá drenginn til þess að skrifa stafinn
sjálfur. Hann var ekki spenntur fyrir því svo
að ég lét af þeim tilraunum. Eftir þrjá eða fjóra
daga var drengurinn orðinn öruggur á heiti stafsins
og þá var tekinn fyrir næsti stafur og þannig
koll af kolli þar til hann hafði lært alla stafina.
Hann var orðinn allvel læs fjögurra ára og man
ekki eftir sér öðruvísi en læsum.
Laufásborg
Eins og áður segir eru 30 ár síðan þetta var.
Mig langaði auðvitað að reyna þessa kennslu á
fleiri börnum en syni mínum en það var hægara
sagt en gert. Ég reyndi ítrekað að kynna málið
fyrir leikskólakennurum og leikskólastjórum en
við engar undirtektir. Þannig liðu árin og ég
fékk ekki tækifæri til þess að reyna hugmyndir
mínar í leikskóla og treysti mér ekki til þess
að byrja upp á eigin spýtur án þess að hafa hlotið
einhverja reynslu innan skólakerfisins. Loks kom
þó að því að ég hitti leikskólastjóra sem var
fús að reyna þetta. Það var Jóhanna Thorsteinsson,
sem va þá skólastjóri Laufásborgar í Reykjavík.
Hún tók hugmyndinni ekki aðeins vel heldur fagnandi
og þá var ekki eftir neinu að bíða. Við skutum
á fundi heima hjá mér og þar var fastmælum bundið
að ég fengi að gera tilraun með lestrarkennslu
fjögurra og fimm ára barna veturinn 1999-2000.
Verkefninu var gefið vinnuheitið "Að vita meira
og meira." Drög að kennsluáætlun voru samin og
send Jóhönnu 20. ágúst 1999. Þar segir að kenna
skuli heiti og hljóð bókstafa svo og heiti og
gildi tölustafa. Kennsluaðferð eigi að taka mið
af aldri barnanna, en leggja þó áherslu á að börnunum
finnist þau vera í "alvöruskóla". Sá hængur var
á að engir peningar fengust til verksins svo að
ég samþykkti að gera þetta ókeypis.
Fyrir jól voru 20 börn fimm ára börn í tveimur
deildum í skólanum. Ákveðið var að kenna einn
staf á dag en ekki einn á viku eins og mun vera
algengt í byrjendakennslu í lestri. Hugmyndafræðin
var sú að með því að kynna nýjan staf í hverri
kennslustund væri auðveldara en ella að skapa
spenning og tilhlökkun hjá börnunum. Sú varð líka
raunin, börnin biðu alltaf spennt eftir næstu
kennslustund og næsta staf. Kennsluefni bjó ég
til jafnóðum, stafur dagsins var prentaður á efst
A4 blað og neðan við hann voru fjórar línur til
þess að skrifa stafinn. Pláss var líka fyrir teikningu.
Önnur kennslutæki voru ekki notuð nema hljóðstöðumyndir
eftir Jón Júlíus Þorsteinsson sem var þekktur
lestrarkennari á Akureyri um og eftir miðja síðustu
öld. Töflu hafði ég að sjálfsögðu sem ég skrifaði
á staf dagsins og orð sem voru æfð hverju sinni.
Bók mín, Stafir og hljóð 1A varð til eftir
þessa kennslu.
Því er ekki að leyna að ég kveið nokkuð fyrir
þessari kennslu. Ég hafði ekki kennt byrjendum
í lestri árum saman og aldrei svona ungum börnum
nema áðurnefndum syni mínum og eldri systkinum
hans. Ég óttaðist að ég næði ekki til þeirra,
ég væri gamaldags og þeim myndi bara leiðast.
En ég hefði getað sparað mér áhyggjurnar. Bæði
form og fyrirkomulag kennslunnar féll strax í
kramið hjá börnunum og frá fyrsta degi voru þau
svo áhugasöm að beðið var með óþreyju hverrar
kennslustundar.
Undir jól hafði ég farið yfir allt stafrófið.
Þá prófaði ég kunnáttuna. Einstaka barn var þá
þegar farið að lesa eins til þriggja atkvæða orð.
Öll utan eitt eða tvö, sem höfðu ekki getað sótt
tímana vel, þekktu stafina og voru að byrja að
kveða að eða tengja eins og það heitir samkvæmt
hljóðlestraraðferðinni en hún var meginkennsluaðferðin.
Eftir því sem kunnátta barnanna og færni varð
meiri jókst að sama skapi áhuginn fyrir lestrinum.
Eftir um það bil tvo mánuði voru þau duglegustu
farin að lesa á skilti, merkisspjöld og tilkynningar
á töflum í skólanum. Mest var þó gaman að þurfa
ekki lengur að spyrja hvað væri í matinn hverju
sinni. Nú lásu fimm ára börnin matseðlana fyrir
sig sjálf og fyrir yngri börnin sem brunnu í skinninu
eftir að fá að læra að lesa.
Röðin kom að fjögurra ára börnunum nokkru eftir
áramótin 2000. Eins og áður segir höfðu þau beðið
spennt eftir að fá byrja og núna var komið að
að því. Sökum skipulagserfiðleika og fleiri vandamála,
sem ég greini ekki frá hér, varð ekki eins mikið
úr kennslu yngri barnanna og til stóð. Áhuginn
var samt ekki síðri hjá þeim en hinum eldri og
þegar kennslunni lauk í apríl 2000 voru tvö til
þrjú börn farin að bjarga sér og lesa eins og
tveggja atkvæða orð.
Síðan hef ég haldið lestrarnámskeið á eigin vegum.
Námsefni og kennsluaðferðir eru hvort tveggja
í höfuðdráttum hið sama og var í Laufásborg. Hvert
námskeið er í átta vikur og kennt fjóra daga í
viku, hálftíma í senn. Fimm til sex börn eru í
hverjum hópi og kenndur er einn stafur á dag,
bæði nafn hans og hljóð. Foreldrar eða aðrir vanda-menn
koma með börnunum og fylgjast með kennslunni eftir
því sem hentar þeim og börnunum. Börnin ná undantekningarlaust
góðum árangri nema lesblind börn. Þau ná ekki
að festa nöfn stafanna sér í minni.
Smábarnakennsla
Eins og fyrr segir má rekja upphaf þessarar kennslu
minnar til blaðagreinar sem ég las fyrir 30 árum
þar sem sagði að líklega væri réttast að kenna
börnum stafina um leið og þau lærðu að tala. Síðan
þá hef ég styrkst í þeirri trú að því sé eimitt
svo farið. Á máltökuskeiðinu læra börnin tugi
ef ekki hundruð nýrra orða á degi hverjum, bæði
huglæg og hlutlæg. Börnin skilja ekki til fullnustu
öll þessi orð, frekast þó orð sem eru heiti á
hlutum. En þó að stafir á blaði séu ekki hlutir
eru þeir sýnileg tákn sem hafa sitt eigið heiti.
Stafi má auk þess gera áþreifanlega, til dæmis
með því að móta þá í leir og skera út í pappír
eða tré.
Bókin Early reading fjallar um þetta. Höfundurinn,
Máire Mullarney segir þar frá því hvernig hún
kenndi ungum börnum sínum að lesa. Hún fór að
ekki ósvipað og ég og árangur varð góður. Ég var
búin að gleyma þessari bók en rakst á hana fyrir
nokkrum vikum og las hana aftur. Það varð til
þess að mig langaði til þess að reyna enn á ný
að kenna tveggja til þriggja ára barni stafina
á sama hátt og ég hafði kennt syni mínum fyrir
30 árum.
Svo
vel vildi til að eitt barnabarna minna, drengur
að nafni Áki Elí, var á umræddum aldri. Hann varð
tveggja ára 17. mars sl. og þann dag hófst kennslan.
Eins og áður varð stafurinn G fyrstur fyrir valinu
sem fyrsti stafurinn. Ekki af því að það væri
hans eigin stafur heldur af því að það er stafur
stóra bróður sem hann dáir mjög. Ég byrjaði á
því að fá mér hvítt blað og nóg af litum og spurði
hvort Áka vildi koma að lita. Hann var til í það
og við byrjuðum að lita á blaðið. Innan skamms
skrifaði ég stafinn G á blaðið og sagði að þetta
væri Gutta stafur. Ég lét drenginn endurtaka hver
ætti stafinn en sagði ekki nafn hans. Síðar um
daginn bætti ég við stafnum E sem er stafur Evu,
stóru systur sem er ekki síður í uppáhaldi en
Guttormur. Daginn eftir rifjaði ég upp stafina,
spurði drenginn af og til hver ætti hvorn staf
og eftir tvo eða þrjá daga var hann orðinn öruggur.
Næstur í röðinni var hans eigin stafur og síðan
komu stafir annarra fjölskyldumeðlima. Að mánuði
liðnum hafði drengurinn lært fimm stafi. Lengra
er kennslan ekki komin.
